500 v.Chr. – 1066
IJzertijd en vikingtijd
- Juten
- Angelen
- Denen
Germaanstalige gemeenschappen van boeren en zeevaarders; een deel van de Juten en Angelen trok in de vijfde eeuw naar Brittannië.
EuropaHoofdstad: Kopenhagen
Denemarken
Denemarken bestaat uit het schiereiland Jutland en honderden eilanden tussen de Noordzee en de Oostzee. In de vikingtijd voeren Deense schepen naar Engeland en Normandië; later beheerste het koninkrijk via de Sont de handel op de Oostzee en regeerde het eeuwenlang ook over Noorwegen. Het huidige Denemarken is een constitutionele monarchie; Groenland en de Faeröer horen als zelfbesturende gebieden bij het koninkrijk.
- Talen
- Deens (officieel), Faeröers en Groenlands (in de zelfbesturende gebieden), Duits (erkende minderheidstaal in Zuid-Jutland)
- Religies & levensbeschouwing
- Evangelisch-lutherse volkskerk, Islamitische gemeenschappen, Rooms-katholieke en joodse gemeenschappen, Niet-religieuze bevolking
Historische tijdlijn
12500 v.Chr.
Jagers na de ijstijd
Na het terugtrekken van het landijs trekken rendierjagers het gebied binnen; later ontstaan kustgemeenschappen die leven van visserij en schelpdieren.
793 – 1066
Vikingtijd
Deense zeevaarders plunderen, handelen en vestigen zich rond de Noordzee; in Engeland ontstaat de Danelaw.
965
Kerstening onder Harald Blauwtand
Koning Harald laat op de runensteen van Jelling vastleggen dat hij de Denen christelijk maakte en het rijk verenigde.
1397 – 1523
Unie van Kalmar
Denemarken, Noorwegen en Zweden komen onder één kroon; Zweden maakt zich in 1523 los, Noorwegen blijft tot 1814 verbonden.
1849
Grondwet
Het absolute koningschap maakt plaats voor een constitutionele monarchie met een gekozen parlement.
1864
Verlies van Sleeswijk en Holstein
Na de nederlaag tegen Pruisen en Oostenrijk verliest Denemarken ongeveer een derde van zijn grondgebied.
1940 – 1945
Duitse bezetting
Duitsland bezet het land; in oktober 1943 helpen burgers het grootste deel van de Deense joden over de Sont naar Zweden te ontkomen.
Historische context
De ligging aan de toegang tot de Oostzee bepaalde eeuwenlang de Deense politiek. Vanaf 1429 hief de kroon bij Helsingør tol op elk schip dat de Sont passeerde; die inkomsten maakten de koning onafhankelijk van de adel en betaalden vloot en paleizen, tot de tol in 1857 onder internationale druk werd afgeschaft.
De nederlaag van 1864 leidde tot een bewuste wending naar binnen: 'wat naar buiten verloren ging, moet binnen worden gewonnen'. Boeren verenigden zich in coöperaties voor zuivel en vlees, de heide van Jutland werd ontgonnen, en uit die beweging groeide in de twintigste eeuw een uitgebreide verzorgingsstaat.
Volkeren & culturele achtergrond door de eeuwen heen
1066
Koninkrijk en moderne samenleving
- Deense bevolking
- Duitstalige minderheid in Zuid-Jutland
- Groenlandse Inuit
- Faeröerders
- Migrantengemeenschappen
Het rijk omvatte lange tijd Noorse, IJslandse en Duitse gebieden; sinds de twintigste eeuw vormen ook migranten uit Europa, Turkije en het Midden-Oosten een deel van de bevolking.
Religie, levensbeschouwing & filosofie
De Noordse godenwereld is vooral bekend uit latere IJslandse teksten en uit vondsten als de runenstenen van Jelling. De Reformatie van 1536 maakte de lutherse kerk tot staatskerk; ze heet nog altijd 'volkskerk' en telt de meerderheid van de bevolking als lid, ook al is het kerkbezoek laag.
In de negentiende eeuw gaven twee denkers het geloofsleven een eigen richting. N.F.S. Grundtvig verbond christendom met volksopvoeding en gemeenschapszin, terwijl Søren Kierkegaard juist het persoonlijke, onzekere karakter van geloven benadrukte en daarmee een grondlegger van het existentialisme werd.
Kunststromingen
🎨 Deense Gouden Eeuwca. 1800–1850
Schilders als C.W. Eckersberg en Christen Købke legden het dagelijks leven en het heldere Deense licht vast in kleine, nauwkeurige doeken.
🎨 Skagenschildersca. 1870–1900
In het vissersdorp Skagen schilderden P.S. Krøyer en Anna en Michael Ancher het strand, de vissers en de lange zomeravonden in de open lucht.
🎨 Deens modernisme en designtwintigste eeuw
Ontwerpers als Arne Jacobsen en Hans Wegner maakten sobere meubels van hout en staal die wereldwijd het beeld van Scandinavisch design bepaalden.
Tradities & gebruiken
Sankt HansFeest23 juni
Op midzomeravond worden langs de kust en in parken vreugdevuren ontstoken, met gezamenlijke zang.
FastelavnFeestfebruari
Carnavalsfeest waarbij verklede kinderen een ton stukslaan en zoete broodjes eten.
HyggeGebruik
Het bewust opzoeken van gezelligheid in kleine kring, met kaarslicht en eenvoudig eten; een vast begrip in het Deense zelfbeeld.
VolkshogescholenGebruik
Sinds de negentiende eeuw volgen volwassenen op de 'højskole' onderwijs zonder examens, een idee van de dominee N.F.S. Grundtvig.
Keuken & culinaire geschiedenis
De Deense keuken steunt op rogge, varkensvlees, zuivel en vis uit twee zeeën. Conserveren door roken, zouten en inleggen bepaalde lang de smaak; sinds 2004 zet de 'nieuwe Noordse keuken' in op lokale en wilde ingrediënten.
Culinaire geschiedenis
Tot in de negentiende eeuw at het platteland vooral pap, roggebrood, gezouten vlees en gedroogde of gerookte vis; verse producten waren seizoensgebonden. De coöperatieve zuivelfabrieken en slachterijen maakten vanaf 1880 boter en bacon tot exportproducten, vooral voor de Britse markt.
Het belegde roggebrood groeide van arbeiderslunch uit tot een restaurantgerecht met vaste regels voor volgorde en combinaties. In 2004 stelden koks een manifest op voor een 'nieuwe Noordse keuken', gebaseerd op seizoensproducten, wilde planten en oude conserveertechnieken als fermenteren.
- Visserij op Noordzee en Oostzee
- Rogge- en zuivellandbouw
- Duitse en Franse hofkeuken
- Coöperatieve zuivel- en vleesindustrie sinds de negentiende eeuw
- Nieuwe Noordse keuken
SmørrebrødHoofdgerecht
Dun gesneden roggebrood, rijk belegd met haring, vlees, ei of kaas.
Oorsprong: Negentiende eeuw, lunch van arbeiders en later restaurantgerecht.
Stegt flæskHoofdgerecht
Krokant gebakken buikspek met aardappelen en peterseliesaus.
Oorsprong: Plattelandskeuken; in 2014 verkozen tot nationaal gerecht.
WienerbrødDessert
Gelaagd botergebak, in het buitenland bekend als 'Danish pastry'.
Oorsprong: Rond 1850 in Kopenhagen ontwikkeld door bakkers uit Wenen.
Wonderen & erfgoed
Nog geen wonderen in de database.
Historische figuren
Nog geen gekoppelde personen.
Gebeurtenissen
Nog geen gekoppelde gebeurtenissen.
Alle gebeurtenissen →Conflicten & fossielen
Bronnen: Denmark — Encyclopaedia Britannica · UNESCO World Heritage: Jelling Mounds, Runic Stones and Church