209 v.Chr. – 1206
Steppenrijken
- Xiongnu
- Xianbei
- Rouran
- Göktürken
- Oeigoeren
- Kitan
Wisselende verbonden van nomadische ruitervolken met Turkse, Mongoolse en andere talen.
Oost-AziëHoofdstad: Ulaanbaatar
Mongolië
Mongolië is een uitgestrekt, dunbevolkt land van steppe, gebergte en de Gobiwoestijn tussen Rusland en China. Nomadische veehouders stichtten hier verschillende steppenrijken; in de dertiende eeuw bouwde Dzjengis Khan van hieruit het grootste aaneengesloten landrijk uit de geschiedenis. Na Mantsjoe-bestuur en zeven decennia als Sovjetsatelliet is het sinds 1990 een democratie.
- Talen
- Mongools (officieel; geschreven in cyrillisch schrift en in het traditionele verticale schrift), Kazachs, Toevaans
- Religies & levensbeschouwing
- Tibetaans boeddhisme, Sjamanisme en verering van de 'eeuwige blauwe hemel', Soennitische islam (Kazachen), Niet-religieuze bevolking
Historische tijdlijn
209 v.Chr. – 93
Rijk van de Xiongnu
Een verbond van steppevolken beheerst het gebied en dwingt het Chinese Han-rijk tot verdragen en schattingen.
552 – 840
Turkse en Oeigoerse kaganaten
Turkstalige rijken volgen elkaar op; in de Orchonvallei staan de oudste inscripties in een Turkse taal.
1206
Dzjengis Khan sticht het Mongoolse Rijk
Temüjin wordt door de stamhoofden tot heerser van alle Mongolen uitgeroepen.
1235 – 1260
Karakorum
Ögedei bouwt een hoofdstad in de Orchonvallei waar gezanten en handelaren uit heel Eurazië samenkomen.
1586
Klooster Erdene Zuu
Het Tibetaans boeddhisme wordt de overheersende religie; het eerste grote klooster verrijst naast de ruïnes van Karakorum.
1691 – 1911
Onder de Qing-dynastie
De Mongoolse vorsten erkennen de Mantsjoe-keizer; het gebied blijft tot 1911 deel van het Qing-rijk.
1924 – 1990
Mongoolse Volksrepubliek
Met Sovjetsteun ontstaat een communistische staat; in de jaren dertig worden kloosters verwoest en duizenden monniken gedood.
1990
Democratische omwenteling
Vreedzame demonstraties leiden tot een meerpartijenstelsel en in 1992 tot een nieuwe grondwet.
Historische context
De steppe kende geen vaste akkers of steden; macht berustte op kudden, ruiters en persoonlijke trouw aan een leider. Dzjengis Khan doorbrak de oude stamverbanden door zijn leger in eenheden van tien, honderd en duizend in te delen en een wet, de yasa, op te leggen.
Het rijk beschermde handelaren en gezanten en verbond zo China, Perzië en Europa, maar de veroveringen kostten miljoenen mensen het leven. Na het uiteenvallen bleef Mongolië een gebied van rivaliserende vorsten, tot de Qing-dynastie het inlijfde.
Volkeren & culturele achtergrond door de eeuwen heen
1206
Mongoolse tijd tot heden
- Khalkha-Mongolen
- Oirat-Mongolen
- Boerjaten
- Kazachen
- Toeva's
De Khalkha vormen de grote meerderheid; in het westen woont een Kazachse minderheid die de jacht met arenden in ere houdt. Ongeveer een kwart van de bevolking leeft nog als nomadische veehouder.
Religie, levensbeschouwing & filosofie
De oudste religie is een sjamanisme rond Tenger, de hemel, en de geesten van bergen en water; steenhopen (ovoo) op passen herinneren daaraan. De Mongoolse khans stonden aan hun hof boeddhisten, christenen, moslims en taoïsten toe en lieten hen met elkaar debatteren.
In de zestiende eeuw koos Altan Khan voor het Tibetaans boeddhisme en gaf hij de Tibetaanse geestelijke leider de titel 'dalai lama'. Rond 1900 was een groot deel van de mannen monnik; de zuiveringen van de jaren dertig vernietigden bijna alle kloosters.
Kunststromingen
🎨 Hertenstenen en rotskunstca. 1200–700 v.Chr.
Staande stenen met gestileerde, 'vliegende' herten markeren graven en offerplaatsen in de noordelijke steppe.
🎨 Boeddhistische kunst van Zanabazarzeventiende eeuw
De eerste geestelijke leider van Mongolië was ook beeldhouwer; zijn verguld bronzen Tara-beelden gelden als hoogtepunten van Aziatische kunst.
🎨 Mongol zuragnegentiende–twintigste eeuw
Vlakke, verhalende schilderstijl in minerale kleuren; 'Eén dag in Mongolië' van B. Sharav toont honderden taferelen uit het dagelijks leven.
Tradities & gebruiken
NaadamSport & spel11–13 juli
Zomerfeest met de 'drie mannelijke spelen': worstelen, boogschieten en paardenrennen over tientallen kilometers.
Tsagaan SarFeestjanuari–februari
Het nieuwe maanjaar begint met bezoeken aan ouderen, begroetingsrituelen en bergen gestoomde deegbuidels.
KhöömiiMuziek & dans
Keelzang waarbij één zanger tegelijk een grondtoon en fluitende boventonen laat klinken.
De gerAmbacht
Ronde vilttent op een houten vouwframe, in een uur op te zetten; de deur staat altijd naar het zuiden.
Keuken & culinaire geschiedenis
De keuken volgt het leven van veehouders: 'witte voeding' van melk in de zomer en 'rode voeding' van vlees in de winter. Schaap, geit, rund, paard en kameel leveren bijna alles; groenten speelden lang een bijrol.
Culinaire geschiedenis
De nomadische voeding volgt de seizoenen. In de zomer geven de dieren melk, die wordt verwerkt tot yoghurt, gedroogde wrongel (aaruul), boter en airag; in de winter eet men vlees dat in de kou kan worden bewaard, en gedroogd vlees (borts) gaat mee op reis.
Thee kwam via de handel met China en werd zo belangrijk dat geperste theeblokken als betaalmiddel dienden. Meel, rijst en groenten kregen pas in de twintigste eeuw een vaste plaats, mede door de landbouwprojecten uit de Sovjettijd.
- Nomadische veeteelt met vijf diersoorten
- Chinese deeg- en stoomtechnieken
- Tibetaanse thee met boter en zout
- Russische keuken sinds de twintigste eeuw
BuuzHoofdgerecht
Gestoomde deegbuidels met gehakt schapen- of rundvlees.
Oorsprong: Verwant aan de Chinese baozi; vast onderdeel van Tsagaan Sar.
KhorkhogHoofdgerecht
Schapenvlees dat met hete rivierstenen in een afgesloten melkbus wordt gegaard.
Oorsprong: Nomadische bereiding in de open lucht.
AiragDrank
Licht alcoholische, gefermenteerde merriemelk.
Oorsprong: Al beschreven door de reiziger Willem van Rubroek in 1253.
Süütei tsaiDrank
Melkthee met zout, soms met boter of gierst.
Oorsprong: Dagelijkse drank; de thee kwam als geperste blokken uit China.
Wonderen & erfgoed
Nog geen wonderen in de database.
Historische figuren
- Chinggis Khan1162 – 1227
Gebeurtenissen
- Stichting van het Mongoolse Rijk1206 · Politiek & staatsvorming
Conflicten & fossielen
Bronnen: Mongolia — Encyclopaedia Britannica · UNESCO World Heritage: Orkhon Valley Cultural Landscape