500 v.Chr. – 999
Oudheid en vroege islam
- Sogdiërs
- Chorasmiërs
- Bactriërs
- Arabieren
- Perzen
De oasebevolking sprak Iraanse talen en leefde van irrigatielandbouw en karavaanhandel.
Centraal-AziëHoofdstad: Tasjkent
Oezbekistan
Oezbekistan ligt tussen de rivieren Amu Darja en Syr Darja, in het hart van Centraal-Azië. Oasesteden als Samarkand, Buchara en Chiva lagen aan de zijderoutes en waren eeuwenlang centra van handel en islamitische geleerdheid. Het gebied werd in de negentiende eeuw door Rusland veroverd, was van 1924 tot 1991 een Sovjetrepubliek en is sindsdien onafhankelijk.
- Talen
- Oezbeeks (officieel), Karakalpaks (officieel in Karakalpakstan), Tadzjieks, Russisch (veel gebruikt als omgangstaal)
- Religies & levensbeschouwing
- Soennitische islam (hanafitische rechtsschool), met een sterke soefitraditie, Russisch-orthodoxe kerk, Kleine joodse gemeenschap
Historische tijdlijn
500 v.Chr. – 700
Sogdië en Chorasmië
Iraanstalige oasevolken horen bij het Perzische rijk; Sogdische kooplieden beheersen later de handel tot in China.
329 v.Chr.
Alexander de Grote in Marakanda
Het Macedonische leger neemt Samarkand in; daarna ontstaan Griekse en Kushanrijken in de regio.
709 – 999
Arabische verovering
Het gebied 'voorbij de rivier' wordt islamitisch; onder de Samaniden bloeien Buchara en Samarkand als centra van wetenschap.
1220
Mongoolse verovering
De legers van Dzjengis Khan verwoesten Buchara en Samarkand; de steden worden in de eeuw daarna herbouwd.
1370 – 1507
Rijk van Timoer
Timoer maakt Samarkand tot hoofdstad en laat er monumentale moskeeën en mausolea bouwen; zijn kleinzoon Ulugh Beg sticht een sterrenwacht.
1865 – 1917
Russische verovering
Tasjkent valt; de kanaten Buchara en Chiva worden Russische protectoraten en katoen wordt het belangrijkste gewas.
1924 – 1991
Oezbeekse Sovjetrepubliek
Moskou trekt nieuwe grenzen; irrigatie voor de katoenteelt put vanaf de jaren zestig het Aralmeer uit.
1991
Onafhankelijkheid
Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie wordt Oezbekistan een zelfstandige republiek.
Historische context
Het land tussen de twee rivieren, in het Arabisch Mawarannahr, dankte zijn rijkdom aan irrigatie en aan zijn ligging tussen China, India, Perzië en de steppe. Sogdische kooplieden hadden al in de vroege middeleeuwen handelsposten tot diep in China.
Na de Timoeriden versnipperde het gebied in de kanaten Buchara, Chiva en Kokand. De Sovjet-Unie bracht onderwijs, industrie en een nieuwe nationale indeling, maar ook gedwongen katoenteelt; het uitdrogen van het Aralmeer geldt als een van de grootste milieurampen van de twintigste eeuw.
Volkeren & culturele achtergrond door de eeuwen heen
999
Turkse en moderne tijd
- Oezbeken
- Tadzjieken
- Karakalpakken
- Kazachen
- Russen
- Koreanen
- Bucharaanse joden
Turkstalige groepen vestigden zich vanaf de elfde eeuw; de naam Oezbeken gaat terug op een stammenverbond uit de zestiende eeuw. Onder Stalin werden onder meer Koreanen en Krim-Tataren hierheen gedeporteerd.
Religie, levensbeschouwing & filosofie
Voor de islam leefden zoroastrisme, boeddhisme, manicheïsme en het christendom van de Kerk van het Oosten hier naast elkaar. Onder de Samaniden werd Buchara een centrum van islamitische geleerdheid: al-Bukhari stelde er een van de gezaghebbendste verzamelingen overleveringen samen.
In de veertiende eeuw ontstond bij Buchara de Naqshbandi-orde, een soefibroederschap die zich over de hele islamitische wereld verspreidde. De Sovjetstaat sloot de meeste moskeeën en madrasa's; sinds 1991 beleeft de religie een heropleving onder toezicht van de staat.
Kunststromingen
🎨 Timoeridische architectuurveertiende–vijftiende eeuw
Koepels en poorten met blauwe en turkooizen tegels, zoals aan het Registan in Samarkand, werden een voorbeeld tot in India.
🎨 Miniatuurschilderkunstvijftiende–zeventiende eeuw
De school van Buchara zette de traditie van Herat voort met heldere kleuren en hofscènes in handschriften.
🎨 Tsjagataise literatuurvijftiende eeuw
De dichter Alisher Navoi bewees dat een Turkse taal even geschikt was voor poëzie als het Perzisch en geldt als vader van de Oezbeekse literatuur.
Tradities & gebruiken
NavroezFeest21 maart
Het nieuwjaar bij de lente-evening wordt gevierd met volksfeesten en sumalak, een pap van gekiemde tarwe die een nacht lang wordt geroerd.
ShashmaqomMuziek & dans
Klassieke muziektraditie uit Buchara, opgebouwd uit zes modale cycli met gezongen poëzie; erkend door UNESCO.
Ikat-wevenAmbacht
In Margilan worden zijden en katoenen stoffen geweven waarvan de draden vooraf in patronen zijn geverfd.
MahallaGebruik
De buurtgemeenschap regelt bruiloften, rouw en onderlinge hulp en heeft een eigen raad van ouderen.
Keuken & culinaire geschiedenis
De Oezbeekse keuken is die van oases aan de zijderoute: rijst, tarwe, schapenvlees, wortel en ui, met fruit en meloenen uit geïrrigeerde boomgaarden. Brood uit de kleioven (tandoor) hoort bij elke maaltijd.
Culinaire geschiedenis
De oases verbouwden tarwe, rijst, druiven, abrikozen en de beroemde meloenen, die gedroogd en vers tot aan het Chinese en Russische hof werden uitgevoerd. Karavanen brachten specerijen, thee en nieuwe bereidingswijzen mee uit alle windrichtingen.
Plov is meer dan een gerecht: bij bruiloften en herdenkingen bereiden mannen het vóór zonsopgang voor honderden gasten. Thee, meestal groen, wordt de hele dag gedronken in de chaikhana, het theehuis dat ook als ontmoetingsplaats van de buurt dient.
- Perzische rijstgerechten
- Turkse herderskeuken
- Chinese en Oeigoerse noedels
- Karavaanhandel in specerijen en gedroogd fruit
- Russische en Sovjetkeuken
PlovHoofdgerecht
Rijst met schapenvlees, gele wortel, ui en komijn, in een grote gietijzeren pan bereid; het feestgerecht bij uitstek.
Oorsprong: Middeleeuws; de plovcultuur staat sinds 2016 op de UNESCO-lijst.
SamsaStraatvoedsel
Gevuld deegpakketje met vlees en ui, tegen de wand van een kleioven gebakken.
Oorsprong: Verwant aan de Perzische sanbosag; verspreid langs de zijderoute.
LagmanSoep
Handgetrokken noedels in een bouillon met vlees en groenten.
Oorsprong: Oeigoerse en Dunganen-keuken uit het oosten.
NonBrood
Rond, plat brood met een gestempeld patroon in het midden.
Oorsprong: Elke stad heeft een eigen variant; die van Samarkand is het bekendst.
Wonderen & erfgoed
Nog geen wonderen in de database.
Historische figuren
Nog geen gekoppelde personen.
Gebeurtenissen
Nog geen gekoppelde gebeurtenissen.
Alle gebeurtenissen →Conflicten & fossielen
Bronnen: Uzbekistan — Encyclopaedia Britannica · UNESCO World Heritage: Samarkand – Crossroad of Cultures