Dolores Ibárruri

Isidora Dolores Ibárruri Gómez werd op 9 december 1895 geboren in Gallarta, midden in het ijzermijngebied van Biskaje. Haar vader was mijnwerker en carlist, haar moeder had tot haar huwelijk zelf in de mijn gewerkt; het gezin was streng katholiek. Dolores was een goede leerling en begon aan de vooropleiding voor onderwijzeres, maar moest die op haar vijftiende afbreken omdat er geen geld was.

Na jaren als naaister en dienstmeisje trouwde ze in 1916 met Julián Ruiz, een socialistische mijnwerker die na de algemene staking van 1917 gevangen werd gezet. De armoede van die jaren, waarin vier van haar zes kinderen stierven, en de boeken uit de bibliotheek van het Volkshuis in Somorrostro maakten haar tot marxist. In 1918 verscheen haar eerste artikel, in de Goede Week, onder de schuilnaam 'Pasionaria' (passiebloem).

Ibárruri was vooral spreker en organisator. In Madrid leidde ze vanaf 1931 het vrouwenwerk van de partij en schreef ze voor Mundo Obrero; in 1933 richtte ze de organisatie Vrouwen tegen Oorlog en Fascisme op. Als parlementslid voor Asturië zette ze zich in 1936 in voor de vrijlating van de gevangenen van de opstand van 1934. Haar radiotoespraak van 19 juli 1936 maakte '¡No pasarán!' tot de leus van de verdediging van Madrid.

Tijdens de oorlog bezocht ze het front, sprak ze in Parijs voor steun aan de Republiek en zat ze in de partijleiding die de Republiek steeds nauwer aan de Sovjet-Unie bond. In ballingschap leidde ze vanaf 1942 de partij en was ze verbonden aan Radio España Independiente, de zender die van 1941 tot 1977 vanuit het Oostblok naar Spanje uitzond. In 1960 droeg ze de dagelijkse leiding over aan Santiago Carrillo en werd ze voorzitter.

Het Baskische mijngebied van haar jeugd was een van de vroegste industriegebieden van Spanje, met lange werkdagen, lage lonen, krotten en een sterke socialistische vakbeweging. Vrouwen hadden weinig rechten en nauwelijks toegang tot onderwijs of politiek; pas de Republiek gaf hun in 1931 kiesrecht. Dat een arbeidersvrouw landelijk politiek leider werd, was in het Spanje van die tijd hoogst ongewoon.

De communistische partij was bij het uitbreken van de oorlog klein, maar groeide snel doordat de Sovjet-Unie als enige grote mogendheid wapens leverde. De Komintern en Sovjetadviseurs kregen daardoor grote invloed, ook op de vervolging van andersdenkend links. Ibárruri's loopbaan speelde zich af binnen dat stalinistische kader: discipline tegenover Moskou gold als voorwaarde voor de strijd tegen het fascisme.

Voor aanhangers van de Republiek was 'La Pasionaria' de stem van het verzet: haar toespraken werden op de radio, in bioscoopjournaals en op affiches verspreid en bereikten vrijwilligers van de Internationale Brigades uit meer dan vijftig landen. Uitspraken die aan haar worden toegeschreven, zoals 'beter staande sterven dan geknield leven', werden internationaal bekend.

Voor het Franco-regime was ze het zinnebeeld van 'rood' Spanje; decennialang verschenen over haar lasterverhalen in de pers. Binnen links is haar rol evenzeer bediscussieerd: de partij die zij mee leidde, steunde in 1937 het verbod op de POUM en de vervolging van haar leiders, en in de jaren van ballingschap werden tegenstanders binnen de partij als verraders uitgestoten.

Na de dood van Franco en de legalisering van de communistische partij in april 1977 keerde ze na 38 jaar terug. Als een van de oudste leden zat ze in juli 1977 de openingszitting van het eerste vrij gekozen parlement mee voor, samen met de dichter Rafael Alberti. Ze overleed op 12 november 1989 in Madrid, drie dagen na de val van de Berlijnse Muur; duizenden mensen woonden haar begrafenis bij.

Straten, scholen en monumenten in Spanje en daarbuiten dragen haar naam; in Glasgow staat een standbeeld ter ere van de Britse vrijwilligers in Spanje dat haar afbeeldt. Historici beschrijven haar vandaag als een uitzonderlijk redenaar en als symbool van de arbeiders- en vrouwenbeweging, en tegelijk als een leider die de stalinistische lijn van haar partij nooit openlijk heeft herroepen.