Emiliano Zapata

Emiliano Zapata Salazar werd op 8 augustus 1879 geboren in Anenecuilco, een dorp met een eeuwenoude gemeenschap in de vruchtbare vallei van Morelos, ten zuiden van Mexico-Stad. Zijn familie bezat een stuk land en wat vee en was naar dorpsmaatstaven niet arm; familieleden hadden gevochten in de oorlogen tegen de Fransen. Hij sprak Spaans en richtte zich later in manifesten ook in het Nahuatl tot de dorpen van de streek.

Onder het bewind van Porfirio Díaz breidden de suikerplantages van Morelos zich uit ten koste van dorpsgronden, water en bossen; wie protesteerde, kon worden ingelijfd bij het leger of gedeporteerd. Zapata zelf werd in 1910 korte tijd tot militaire dienst gedwongen. Toen hij in 1909 tot hoofd van de dorpsraad werd gekozen, kreeg hij de koloniale eigendomspapieren van Anenecuilco in bewaring, die hij zijn hele verdere leven liet bewaken en verbergen.

Zapata's doel was beperkt en concreet: de dorpen moesten hun land terugkrijgen. Het Plan van Ayala, opgesteld met de onderwijzer Otilio Montaño, verklaarde Madero tot verrader van de revolutie, eiste teruggave van geroofde gronden en onteigening van een derde van het grootgrondbezit, en dreigde met volledige onteigening van wie zich verzette. Hij weigerde herhaaldelijk aanbiedingen van land en functies voor zichzelf.

Zijn leger bestond uit boeren die tussen de veldtochten door hun akkers bewerkten en vocht als guerrilla: kleine ruitergroepen die treinen, garnizoenen en plantages overvielen en zich daarna verspreidden. In de korte periode dat de zapatisten Morelos zelf bestuurden, lieten landmeters de grenzen van ongeveer honderd dorpen vastleggen en werden suikerfabrieken in eigen beheer voortgezet. Buiten zijn eigen streek had Zapata weinig belangstelling voor landelijke macht.

Mexico kende onder Porfirio Díaz (1876–1911) spoorwegen, buitenlandse investeringen en stabiliteit, maar ook een enorme concentratie van grond: het grootste deel van de plattelandsbevolking bezat geen land. De revolutie die in 1910 begon als protest tegen een vervalste herverkiezing, groeide uit tot een burgeroorlog tussen legers met heel verschillende doelen, van liberale grondwetshervormers tot boeren en arbeiders.

Het zapatisme was de meest agrarische en plaatsgebonden van die bewegingen. De noordelijke legers van Villa, Obregón en Carranza bestonden uit veedrijvers, mijnwerkers en beroepsmilitairen en streden om de staat; de mannen van Morelos streden om hun dorp. Stedelijke intellectuelen, onder wie anarchisten, sloten zich bij Zapata aan en gaven de beweging haar taal, waaronder de leus 'Tierra y Libertad' van Ricardo Flores Magón.

De Conventie van Aguascalientes nam in oktober 1914 de beginselen van het Plan van Ayala over, en Carranza vaardigde in januari 1915 zelf een landwet uit om boeren voor zich te winnen. Artikel 27 van de grondwet van 1917 gaf de staat het recht grootgrondbezit te verdelen en dorpen hun gemeenschappelijke grond (ejido) terug te geven: het belangrijkste blijvende resultaat van de boerenopstand.

De prijs was hoog. Federale en later carrancistische troepen brandden dorpen plat, voerden duizenden inwoners af en plunderden de suikerindustrie; ook zapatisten executeerden gevangenen en overvielen treinen waarbij burgers omkwamen. Tussen 1910 en 1921 verloor Morelos door geweld, honger, ziekte en vlucht ruim een derde van zijn inwoners. De Mexicaanse Revolutie als geheel kostte naar schatting één tot twee miljoen mensen het leven.

In 1919 was Zapata geïsoleerd en zocht hij bondgenoten. Kolonel Jesús Guajardo deed alsof hij met zijn regiment wilde overlopen en bewees zijn goede trouw door een garnizoen aan te vallen en gevangenen te laten fusilleren. Op 10 april reed Zapata met een kleine escorte de haciënda van Chinameca binnen, waar een erewacht van dichtbij het vuur opende. Zijn lichaam werd in Cuautla tentoongesteld; veel boeren weigerden te geloven dat hij dood was.

Na de dood van Carranza sloten de overgebleven zapatisten vrede met president Obregón en kreeg Morelos als een van de eerste staten een omvangrijke landverdeling. De staat nam Zapata op in het officiële pantheon van de revolutie, terwijl boerenbewegingen zich op hem bleven beroepen tegen diezelfde staat, tot en met de neozapatisten van 1994. De historicus John Womack beschreef zijn aanhang als plattelandsmensen die niet van hun plaats wilden en daardoor in een revolutie belandden.