Erich von Manstein

Fritz Erich von Lewinski werd op 24 november 1887 in Berlijn geboren als tiende kind van artilleriegeneraal Eduard von Lewinski. Omdat de zus van zijn moeder en haar man, generaal Georg von Manstein, kinderloos waren, was vóór de geboorte afgesproken dat zij hem zouden adopteren. Hij groeide op in een milieu waarin vrijwel alle mannen officier waren; ook de latere rijkspresident Paul von Hindenburg was een aangetrouwde oom.

Na het cadettenkorps in Plön en Berlijn-Lichterfelde werd hij in 1906 vaandrig bij het 3e Garderegiment te voet. In november 1914 raakte hij aan het oostfront zwaar gewond; de rest van de Eerste Wereldoorlog diende hij in staven. In de kleine Reichswehr maakte hij naam als opleider en planner. In 1935 werd hij hoofd van de afdeling Operaties van de Generale Staf en in 1936 plaatsvervangend chef onder generaal Ludwig Beck.

Manstein dacht in grote bewegingen. Het oorspronkelijke Duitse plan voor het westen leek op de opmars van 1914 door België; hij stelde voor het zwaartepunt naar de Ardennen te verleggen en met de pantserdivisies bij Sedan door te breken naar de Kanaalkust, zodat de geallieerde legers in België werden afgesneden. De legerleiding schoof hem daarop door naar een korps ver achter het front, maar Hitler nam het idee over. Het leidde in mei 1940 tot de ineenstorting van Frankrijk.

Aan het Oostfront toonde hij dezelfde voorkeur voor snelheid en verrassing. Na de val van Sebastopol en de mislukte ontzetting van Stalingrad wist hij in februari en maart 1943 het ingestorte zuidelijke front te herstellen: hij liet de Sovjetspitsen ver oprukken en sneed ze dan met pantserkorpsen af. Daarna pleitte hij herhaaldelijk voor een beweeglijke verdediging en één opperbevelhebber in het oosten, wat tot botsingen met Hitler en ten slotte tot zijn ontslag leidde.

Het Duitse officierskorps waarin Manstein was gevormd, was conservatief, nationalistisch en vijandig tegenover de Weimarrepubliek en het Verdrag van Versailles. De meeste officieren verwelkomden de herbewapening onder Hitler en legden in 1934 de eed af op zijn persoon. Anticommunisme en antisemitisme waren wijdverbreid, ook onder wie geen partijlid was.

De oorlog tegen de Sovjet-Unie werd van meet af aan als vernietigingsoorlog gevoerd. Bevelen als het Kommissarbefehl schreven de moord op politieke commissarissen voor, krijgsgevangenen liet men bij honderdduizenden verhongeren, en achter het front vermoordden Einsatzgruppen Joden, Roma en vermeende partizanen. De legers leverden daarbij transport, afzetting en bevoorrading. Mansteins bevel van 20 november 1941 nam de taal van die oorlog over.

Het Ardennenplan bezorgde Duitsland in zes weken de overwinning op Frankrijk en gaf Hitler een gezag tegenover zijn generaals dat de verdere oorlogvoering bepaalde. De tegenaanval bij Charkov rekte de oorlog in het oosten, maar kon de verhoudingen niet keren: na Koersk lag het initiatief definitief bij het Rode Leger.

In het gebied van het 11e Leger vermoordde Einsatzgruppe D tussen eind 1941 en midden 1942 tienduizenden Joden, Krimtsjaken en Roma, onder wie in december 1941 meer dan tienduizend mensen bij Simferopol. De staf van het leger drong aan op spoed en stelde vrachtwagens en manschappen beschikbaar. Bij de terugtocht in 1943 liet Legergroep Zuid dorpen, voorraden en vee vernietigen en honderdduizenden burgers naar het westen afvoeren.

Na zijn ontslag bleef Manstein zonder commando. Officieren van het verzet polsten hem meermalen; hij weigerde mee te doen aan een staatsgreep met de woorden dat Pruisische veldmaarschalken niet muiten, maar verraadde hen ook niet. In 1946 getuigde hij in Neurenberg ter verdediging van de Generale Staf. Het proces tegen hemzelf, in 1949 in Hamburg, was omstreden: Britse sympathisanten, onder wie Winston Churchill, droegen bij aan de kosten van zijn verdediging.

Hij werd op negen van de zeventien punten schuldig bevonden, onder meer aan het verwaarlozen van zijn plicht de burgerbevolking te beschermen, de deportatie van burgers voor dwangarbeid en de tactiek van de verschroeide aarde, en veroordeeld tot achttien jaar, later verlaagd tot twaalf. In 1953 kwam hij vrij. Hij adviseerde de West-Duitse regering bij de opbouw van de Bundeswehr en stierf in juni 1973. Pas vanaf de jaren negentig werd zijn aandeel in de misdaden van de Wehrmacht breed erkend.