Francisco Franco

Francisco Franco Bahamonde werd op 4 december 1892 geboren in Ferrol, een marinehaven in Galicië. Zijn vader Nicolás was intendant bij de marine, zijn moeder Pilar een vrome katholiek; het huwelijk liep stuk toen de vader naar Madrid vertrok. De nederlaag tegen de Verenigde Staten in 1898, waarbij Spanje Cuba, Puerto Rico en de Filipijnen verloor, drukte zwaar op de stad en op het officierskorps waarin hij opgroeide.

Omdat de marineacademie tussen 1906 en 1913 geen nieuwe cadetten aannam, ging hij op zijn veertiende naar de infanterieacademie in Toledo. Hij studeerde in 1910 af in de onderste helft van zijn klas, maar maakte in Marokko snel naam als koelbloedig en streng officier. De koloniale oorlog in de Rif vormde hem: de 'africanistas' zagen zichzelf als het echte leger en keken neer op politici en op collega's in de garnizoenen van het schiereiland.

In juli 1936 sloot Franco zich laat aan bij de samenzwering van generaal Mola. Na de mislukte staatsgreep beschikte hij over de best getrainde troepen, het Afrikaanse leger, en over de contacten met Hitler en Mussolini die de luchtbrug over de Straat van Gibraltar mogelijk maakten. Nadat generaal Sanjurjo bij een vliegtuigongeluk was omgekomen, kozen de opstandige generaals hem tot opperbevelhebber en staatshoofd.

Als veldheer koos hij voor een langzame, methodische oorlog waarin veroverd gebied eerst werd 'gezuiverd'. Hij liet Toledo ontzetten in plaats van direct op Madrid door te stoten, veroverde in 1937 het noorden, bereikte in april 1938 de Middellandse Zee en besliste de oorlog aan de Ebro en in Catalonië. Na de overwinning bouwde hij een staat op zonder partijen of vrije vakbonden, gedragen door leger, Kerk en de eenheidspartij, met hemzelf als 'Caudillo'.

Spanje was in de jaren dertig diep verdeeld. De Tweede Republiek (1931) voerde landhervorming, scheiding van Kerk en staat en autonomie voor Catalonië in, tegen de zin van grootgrondbezitters, een groot deel van de geestelijkheid en veel officieren. Links en rechts radicaliseerden; na de verkiezingsoverwinning van het Volksfront in februari 1936 namen stakingen, landbezettingen en politieke moorden toe.

In Europa stonden democratieën tegenover het fascisme in Italië en het nationaalsocialisme in Duitsland, en tegenover de Sovjet-Unie van Stalin. De Spaanse oorlog werd een internationaal conflict: Duitsland en Italië steunden Franco met vliegtuigen, tanks en tienduizenden soldaten, de Sovjet-Unie leverde wapens aan de Republiek, terwijl Groot-Brittannië en Frankrijk vasthielden aan non-interventie.

De oorlog kostte naar schatting een half miljoen mensen het leven. Achter de linies werden aan republikeinse zijde ongeveer 50.000 mensen vermoord, onder wie bijna 7.000 geestelijken; in het nationalistische gebied en na de oorlog vielen volgens historici als Paul Preston en Julián Casanova 130.000 tot 150.000 doden door executies en moordpartijen. Ongeveer een half miljoen mensen vluchtten begin 1939 naar Frankrijk.

De eerste twintig jaar van het regime waren jaren van honger, rantsoenering en autarkie. Catalaans, Baskisch en Galicisch werden uit het openbare leven geweerd, vrouwen verloren rechten die de Republiek had ingevoerd, en censuur en de politieke politie hielden de oppositie klein. Pas het Stabilisatieplan van 1959, het toerisme en het geld van arbeidsmigranten brachten in de jaren zestig snelle economische groei.

Franco overleed op 20 november 1975 na een lang ziekbed in een ziekenhuis in Madrid; tot kort voor zijn dood bekrachtigde hij doodvonnissen, en de laatste vijf executies vonden in september 1975 plaats. Hij werd begraven in de Vallei van de Gevallenen, een monument dat deels door politieke gevangenen was gebouwd. Zijn aangewezen opvolger Juan Carlos stuurde binnen drie jaar aan op vrije verkiezingen en een democratische grondwet.

Hoe Spanje met dit verleden moet omgaan, is nog altijd omstreden. De overgang naar de democratie berustte op een amnestie en een 'pact van vergeten'; nabestaanden zoeken sindsdien naar meer dan honderdduizend vermisten in massagraven. Historici zijn het erover eens dat het regime op grootschalig geweld berustte; het debat gaat vooral over de vraag of het fascistisch of autoritair-conservatief moet worden genoemd en hoe het zich in de jaren zestig aanpaste.