Ho Chi Minh

Ho Chi Minh werd op 19 mei 1890 geboren in het dorp van zijn moeder in Nghe An, een arme provincie in Midden-Vietnam met een traditie van verzet tegen de Fransen. Zijn vader Nguyen Sinh Sac slaagde in 1901 voor een van de hoogste confucianistische examens en werd districtsmagistraat, maar werd ontslagen en zwierf de rest van zijn leven als leraar en genezer door het zuiden. Zijn moeder stierf in 1901 in Hue.

Als scholier in Hue maakte hij in 1908 de boerenprotesten tegen belastingen en herendiensten mee. Hij koos niet voor de mandarijnenloopbaan en ook niet voor de weg naar Japan die oudere nationalisten wezen, maar wilde het Westen leren kennen. Na zijn vertrek in 1911 voer hij als scheepsbediende en werkte hij in onder meer Marseille, New York, Boston en Londen. In Parijs verdiende hij de kost als retoucheur van foto's en schreef hij voor linkse bladen.

In Lenins stellingen over de koloniale kwestie vond hij in 1920 wat hij zocht: een beweging die de bevrijding van de koloniën tot haar zaak maakte. Voor hem bleef het communisme altijd verbonden met nationale onafhankelijkheid. Als agent van de Komintern werkte hij onder tientallen schuilnamen in Moskou, Kanton, Siam en Hongkong, leidde hij jonge Vietnamezen op en zat hij in Britse en Chinese gevangenissen.

In 1945 gebruikte hij het machtsvacuüm na de Japanse capitulatie om met de Viet Minh de macht te grijpen. Hij onderhandelde in 1946 maandenlang in Frankrijk over een compromis en koos pas voor oorlog toen dat mislukte. Zijn stijl was die van de eenvoudige, toegankelijke 'oom' in sandalen en een kaki pak; achter dat beeld stond een ervaren partijleider die collectief leiderschap voorstond en tussen Moskou en Peking laveerde om van beide steun te krijgen.

Vietnam was sinds de jaren 1880 volledig onder Frans gezag gebracht en verdeeld in de kolonie Cochinchina en de protectoraten Annam en Tonkin. Het bestuur rustte op monopolies op zout, alcohol en opium, op plantages en mijnen en op een kleine in het Frans opgeleide elite. Opstanden werden hard neergeslagen, zoals de muiterij van Yen Bai in 1930.

De twee wereldoorlogen ondermijnden de koloniale rijken. De Japanse bezetting van Indochina (1940–1945) brak het Franse prestige; een hongersnood in het noorden kostte in 1944–1945 naar schatting één tot twee miljoen mensen het leven. Na 1945 liep de dekolonisatie door de Koude Oorlog heen: de Verenigde Staten zagen de Viet Minh als deel van het wereldcommunisme en betaalden uiteindelijk het grootste deel van de Franse oorlogskosten.

De overwinning bij Dien Bien Phu geldt als de eerste keer dat een Aziatische onafhankelijkheidsbeweging een Europees koloniaal leger in een grote veldslag versloeg, en inspireerde bewegingen van Algerije tot Cuba. De Akkoorden van Genève verdeelden Vietnam voorlopig langs de zeventiende breedtegraad; de beloofde verkiezingen van 1956 gingen niet door, en de strijd om het zuiden groeide uit tot de Vietnamoorlog, waarin naar schatting één tot drie miljoen Vietnamezen omkwamen.

In het noorden bouwde de partij een staat naar Sovjet- en Chinees model. Bij de landhervorming werden 'landheren' voor volkstribunalen gebracht; schattingen van het aantal executies lopen uiteen van enkele duizenden tot ruim tienduizend. In 1956 erkende Ho publiekelijk 'fouten' en werd de verantwoordelijke partijsecretaris vervangen. Schrijvers en geleerden die in die jaren meer vrijheid vroegen, werden tot zwijgen gebracht.

Ho Chi Minh is volgens de officiële lezing nooit getrouwd en leefde in een eenvoudig paalhuis naast het voormalige paleis van de gouverneur-generaal. Vanaf het begin van de jaren zestig liet zijn gezondheid hem in de steek en nam Le Duan de leiding over de oorlog in het zuiden. Hij stierf op 2 september 1969, de nationale feestdag; om die reden werd lange tijd 3 september als sterfdatum opgegeven. De hereniging in 1975 maakte hij niet meer mee.

In Vietnam is zijn nagedachtenis onderdeel van de staatsideologie en is kritiek op hem niet toegestaan. Buitenlandse historici discussiëren over de vraag of hij in de eerste plaats nationalist of communist was; biografen als William Duiker en Sophie Quinn-Judge beschrijven hem als beide tegelijk. Omstreden blijft hoe groot zijn persoonlijke verantwoordelijkheid was voor de repressie van de jaren vijftig, toen zijn feitelijke macht al afnam.