Jezus van Nazareth

Historici plaatsen de geboorte van Jezus doorgaans rond 6–4 v.Chr., maar een precies jaar is niet vast te stellen. Hij groeide op in Nazareth in Galilea binnen een Joodse familie. De evangeliën noemen Maria als zijn moeder en verbinden Jozef met zijn gezin. Matteüs en Lucas situeren de geboorte in Bethlehem; hun geboorteverhalen verschillen en geven geen eenvoudig reconstrueerbare beschrijving van zijn vroege leven.

Over zijn opleiding, jeugd en bestaansmiddelen is weinig rechtstreeks bekend. Marcus noemt hem een tekton, een woord voor een ambachtsman dat traditioneel als timmerman wordt vertaald. De bronnen plaatsen hem niet onder de bestuurlijke elite. Zijn latere prediking veronderstelt vertrouwdheid met Joodse geschriften en religieuze discussies, maar bewijst geen formele scholing bij een bepaalde leermeester. Christelijke uitspraken over zijn goddelijke oorsprong behoren tot de geloofstraditie.

Veel historici beschouwen zijn doop door Johannes de Doper als een aannemelijk beginpunt van zijn openbare optreden. In de late jaren twintig predikte hij in Galilea over het koninkrijk van God en verzamelde hij leerlingen. De evangeliën beschrijven reizen tussen dorpen en plaatsen als Kafarnaüm. De precieze duur en volgorde van zijn werkzaamheden verschillen per bron en kunnen niet als één onbetwiste chronologie worden weergegeven.

Zijn onderwijs wordt overgeleverd in gelijkenissen, korte uitspraken en gesprekken over onderwerpen als naastenliefde, vergeving, rijkdom en de uitleg van de wet. Deze teksten plaatsen hem binnen Joodse debatten over Gods wil en menselijke verantwoordelijkheid. Onderzoekers verschillen over de nadruk op een nabij einde van de bestaande wereldorde en op dagelijkse ethiek. Zij beoordelen afzonderlijke uitspraken kritisch omdat de evangeliën ook latere gemeenschapsvorming weerspiegelen.

De evangeliën verbinden zijn optreden met genezingen, exorcismen en gezamenlijke maaltijden met uiteenlopende mensen. Historisch onderzoek kan zulke tradities en hun betekenis onderzoeken, maar stelt bovennatuurlijke verklaringen niet op dezelfde wijze vast als politieke gebeurtenissen. Zijn laatste bezoek aan Jeruzalem en optreden bij de tempel brachten hem in een spanningsveld rond openbaar gezag. De christelijke traditie geeft zijn laatste maaltijd en lijden daarnaast een sacramentele en verlossende betekenis.

Galilea stond tijdens zijn openbare leven onder Herodes Antipas, terwijl Judea door een Romeinse prefect werd bestuurd. Belastingheffing, landbouw en plaatselijke machtsverhoudingen bepaalden het bestaan van veel inwoners. Jeruzalem en de tempel vormden een religieus en economisch centrum, vooral tijdens pelgrimsfeesten. Romeinse heerschappij werkte via verschillende plaatselijke instellingen; niet iedere spanning in deze omgeving was uitsluitend een conflict tussen Romeinen en Joden.

Het Jodendom van de Tweede Tempel kende uiteenlopende stromingen en interpretaties van de wet, de opstanding en toekomstige verlossing. Farizeeën, sadduceeën en andere groepen verschilden onderling, maar deelden niet eenvoudig één uniforme houding tegenover Jezus. De evangeliën ontstonden later binnen eigen religieuze discussies. Hun polemische passages mogen daarom niet worden gebruikt om alle Joden van toen of nu een collectieve rol of schuld toe te schrijven.

Tijdens zijn leven vormde zich een kring van leerlingen en andere volgelingen. De evangeliën noemen ook vrouwen die zijn beweging ondersteunden. Zijn optreden riep verschillende reacties op, van aansluiting tot weerstand bij bepaalde gezagsdragers. De omvang van zijn aanhang is niet betrouwbaar te berekenen. Er is geen bewijs dat hij tijdens zijn leven een zelfstandig staatsbestuur instelde; zijn aantoonbare invloed begon als een plaatselijke religieuze beweging.

Na zijn dood verkondigden volgelingen dat hij was opgestaan. Historisch vast te stellen is de vroege aanwezigheid en verspreiding van dit geloof, niet de opstanding als toetsbare bovennatuurlijke gebeurtenis. Gemeenschappen ontstonden eerst binnen Joodse netwerken en vervolgens ook onder niet-Joden. Paulus' brieven documenteren discussies over deze uitbreiding, gedeelde maaltijden en religieuze verplichtingen. Zo kreeg de beweging een bereik dat de oorspronkelijke Galilese kring ruim oversteeg.

Jezus werd onder Pontius Pilatus in Jeruzalem gekruisigd, waarschijnlijk rond 30 of 33 n.Chr. Romeinse kruisiging was een publieke straf die met onderwerping en afschrikking samenhing. De evangelieverhalen over arrestatie en proces verschillen in details en interpretatie. Historici onderscheiden betrokkenheid van specifieke machtsdragers van ongefundeerde collectieve schuldclaims. Volgens de christelijke traditie zijn zijn dood en opstanding de grondslag van verlossing en nieuw leven.

Zijn persoon en de tradities over hem liggen aan de basis van het christendom, met uiteenlopende kerken, theologieën en praktijken. Zijn betekenis wordt daarnaast anders verstaan in onder meer de islam. Historische reconstructie gebruikt vooral vroegchristelijke teksten, aangevuld met beperkte niet-christelijke verwijzingen, en blijft onderwerp van debat. Geloofsuitspraken over goddelijkheid en wonderen moeten worden onderscheiden van onderzoek naar zijn Joodse omgeving, prediking en Romeinse terechtstelling.