Konstantin Rokossovski

Konstantin Ksaverjevitsj Rokossovski werd op 21 december 1896 geboren, volgens de meeste historici in Warschau, de hoofdstad van het toenmalige Russische deel van Polen. Zijn vader Ksawery, een Poolse spoorwegbeambte uit een verarmd adellijk geslacht, stierf toen hij nog jong was, zijn Russische moeder enkele jaren later. Op zijn veertiende ging hij werken, eerst in een kousenfabriek en later als steenhouwer in de werkplaats van een oom.

In augustus 1914 nam hij dienst bij het 5e Dragonderregiment van Kargopol. Hij vocht drie jaar aan het front, kreeg het Sint-Joriskruis en werd onderofficier. Toen het tsaristische leger in 1917 uiteenviel, sloot hij zich met een deel van zijn regiment aan bij de Rode Garde. In de Burgeroorlog klom hij op tot regimentscommandant in de strijd tegen admiraal Koltsjak in de Oeral en Siberië en tegen baron Ungern in Mongolië.

Rokossovski was een cavalerist die de gemechaniseerde oorlog snel begreep. Zijn kenmerk was zorgvuldige voorbereiding: verkenning, misleiding en artillerie in grote concentraties. Bij Moskou hield hij met een uitgeput leger de weg naar de hoofdstad dicht; bij Stalingrad vernietigde zijn Donfront het ingesloten Duitse 6e Leger; bij Koersk liet hij de Duitse aanval doodlopen op een diep gestaffelde verdediging en ging hij daarna zelf in de aanval.

Voor Operatie Bagration stelde hij voor bij Bobroejsk niet één maar twee hoofdaanvallen te doen, deels door moerassen die de Duitsers onbegaanbaar achtten. Volgens zijn memoires stuurde Stalin hem tweemaal de kamer uit om erover na te denken en gaf hij daarna toe; historici betwijfelen of het zo dramatisch verliep. De aanval sloot binnen een week een groot deel van het Duitse 9e Leger in en opende de weg naar Minsk en de Poolse grens.

Zijn loopbaan weerspiegelt de geschiedenis van het Rode Leger. De Grote Zuivering van 1937–1938 trof een groot deel van het hogere officierskorps: drie van de vijf maarschalken werden doodgeschoten of stierven in gevangenschap. Rokossovski werd in de Kresty-gevangenis in Leningrad gemarteld, verloor tanden en liep gebroken ribben op, maar weigerde een bekentenis te tekenen. Na de slecht verlopen Winteroorlog tegen Finland kwamen duizenden ontslagen en gevangengezette officieren terug in dienst, onder wie hij.

De oorlog aan het Oostfront was een vernietigingsoorlog waarin de Sovjet-Unie ongeveer 27 miljoen burgers en soldaten verloor. Bevelhebbers werkten onder direct toezicht van Stalin en de politieke politie; een nederlaag kon het leven kosten. Na 1945 legde de Sovjet-Unie de landen van Midden-Europa communistische regeringen op, en Rokossovski, in Polen geboren maar Sovjetofficier, werd een instrument van die controle.

De capitulatie bij Stalingrad en de mislukte Duitse aanval bij Koersk, waarbij Rokossovski in beide gevallen een front leidde, namen Duitsland het initiatief in het oosten voorgoed af. Bagration vernietigde in de zomer van 1944 de Duitse Legergroep Centrum en bracht het Rode Leger in vijf weken van Wit-Rusland tot aan de Weichsel, een van de zwaarste Duitse nederlagen van de hele oorlog.

Daar hield de opmars halt terwijl het Poolse Thuisleger vanaf 1 augustus 1944 in Warschau in opstand kwam. Rokossovski verklaarde later dat zijn troepen uitgeput waren en dat een Duitse tegenaanval bij Radzymin hen had teruggeworpen; veel Poolse en westerse historici wijzen daarnaast op Stalins onwil om een niet-communistische opstand te helpen. De stad werd na 63 dagen verwoest; naar schatting 150.000 tot 200.000 burgers kwamen om.

In november 1944 moest hij het bevel over het front dat op Berlijn zou oprukken afstaan aan Zjoekov, wat hij als een krenking ervoer. Na de oorlog voerde hij het bevel over de Sovjettroepen in Polen en werd hij in 1949 Pools minister van Defensie en lid van het Politbureau. Het leger werd onder hem naar Sovjetmodel uitgebreid en gezuiverd van vooroorlogse officieren; bij het neerslaan van de opstand in Poznań in juni 1956 vielen tientallen doden.

Toen Władysław Gomułka in oktober 1956 aan de macht kwam, verloor Rokossovski zijn zetel in het Politbureau en keerde hij terug naar Moskou, waar hij onderminister van Defensie werd. Hij stierf op 3 augustus 1968. Zijn memoires 'Een soldatenplicht' verschenen in gecensureerde vorm; de geschrapte passages, onder meer over 1941, werden pas in de jaren negentig gepubliceerd. In Rusland wordt hij als oorlogsheld geëerd, in Polen blijft het oordeel verdeeld.