Mohammed

Mohammed werd volgens de gangbare datering rond 570 in Mekka geboren binnen de clan Banu Hashim van de Quraysh. De islamitische overlevering beschrijft het vroege verlies van zijn ouders en zijn opvoeding bij zijn grootvader en vervolgens zijn oom Abu Talib. Deze familiegeschiedenis is vooral bekend uit later opgeschreven levensbeschrijvingen. Historici gebruiken zulke bronnen kritisch en verschillen over de zekerheid van afzonderlijke details uit zijn jeugd.

Volgens de islamitische traditie werkte hij in de handel en trouwde hij met Khadija, die een belangrijke vroege steun voor hem werd. Zijn positie binnen de Quraysh bood familieverbanden, maar maakte hem niet tot heerser van Mekka. Over zijn formele opleiding en geletterdheid bestaat discussie. Het traditionele beeld van een profeet zonder schriftelijke scholing heeft tevens een religieuze betekenis en is geen eenvoudig vast te stellen moderne onderwijsbiografie.

Volgens de islamitische traditie ontving Mohammed rond 610 bij de berg Hira de eerste openbaringen door de engel Gabriël. Moslims beschouwen de Koran als Gods openbaring en Mohammed als de laatste profeet. Historisch onderzoek bestudeert de prediking en tekstoverlevering zonder de goddelijke oorsprong als historische conclusie vast te stellen. Zijn boodschap legde nadruk op één God, verantwoordelijkheid voor het oordeel, gebed en zorg voor kwetsbare mensen.

Zijn verkondiging in Mekka trok volgelingen en ontmoette weerstand. In 622 verhuisden hij en zijn gemeenschap naar Medina, de hidjra die later het uitgangspunt van de islamitische jaartelling werd. Daar trad hij ook op als bemiddelaar en leider van een politieke gemeenschap. De aan Medina verbonden afspraken bieden inzicht in relaties tussen verschillende groepen, al worden de samenstelling, datering en interpretatie van deze teksten door onderzoekers besproken.

Het leiderschap in Medina omvatte religieuze voorschriften, verdragen, rechtspraak en gewapende conflicten met tegenstanders. Veldslagen en veranderende bondgenootschappen vormden samen het proces van gemeenschapsvorming. In 630 nam Mohammed Mekka in, waarna zijn gezag in Arabië verder werd uitgebreid. De bronnen beschrijven beleid tegenover verschillende stammen en geloofsgroepen; die uiteenlopende situaties mogen niet tot één uniforme houding of één uitsluitend militair verklaringsmodel worden teruggebracht.

De islamitische overlevering plaatst rond 621, kort voor de hidjra, de Nachtreis (isra) en de hemelvaart (mi'raj). De Koran noemt de reis kort: soera 17 opent met de lof van God, 'die zijn dienaar 's nachts deed reizen van het gewijde gebedshuis naar het verste gebedshuis'. De uitgewerkte verhalen staan in de hadith en in de levensbeschrijving van Ibn Ishaq. Daarin brengt de engel Gabriël het rijdier al-Buraq, een wit dier 'groter dan een ezel en kleiner dan een muildier' dat met elke stap zo ver komt als zijn blik reikt. Mohammed rijdt erop van Mekka naar Jeruzalem en gaat daar de eerdere profeten voor in gebed.

Vanuit Jeruzalem stijgt hij volgens de overlevering met Gabriël op door de zeven hemelen, waar hij onder anderen Adam, Jezus, Jozef, Mozes en Abraham ontmoet, tot aan de 'lotusboom van de uiterste grens'. Daar wordt het rituele gebed opgelegd: eerst vijftig keer per dag, op aanraden van Mozes teruggebracht tot vijf. Al onder de vroegste moslims bestond verschil van mening over de aard van de reis: de meeste soennitische geleerden beschouwen haar als een lichamelijke reis in wakende toestand, terwijl een aan Aisha toegeschreven bericht zegt dat alleen zijn geest reisde. De afbeelding van al-Buraq met een mensengezicht stamt uit de latere Perzische en Indiase miniatuurkunst, niet uit de vroege teksten. Historici behandelen het verhaal als geloofsoverlevering; de gebeurtenis wordt herdacht op de 27e van de maand radjab, en de Rotskoepel in Jeruzalem (voltooid in 691–692) is er later mee verbonden.

West-Arabië kende stammenverbanden, handel en heiligdommen die sociale en politieke relaties ondersteunden. Mekka had een bijzondere positie rond de Kaäba, maar de omvang van zijn handelsnetwerken blijft onderwerp van onderzoek. Er leefden in en rond Arabië verschillende religieuze gemeenschappen, waaronder Joden en christenen, naast andere culten. Mohammeds prediking ontstond dus in een omgeving waar monotheïstische ideeën en uiteenlopende rituele tradities al bekend waren.

De laatantieke wereld werd mede gevormd door de rivaliteit en oorlogen tussen het Byzantijnse en Sasanidische rijk. Arabische groepen onderhielden verschillende contacten met deze machten. Religie, recht en politieke loyaliteit waren niet gescheiden zoals in veel moderne staatsmodellen. De vorming van een islamitische gemeenschap moet daarom worden gelezen binnen de omstandigheden van familieverbanden, verdragen en gezag, zonder haar uitsluitend als religieuze doctrine of uitsluitend als staatsvorming te beschrijven.

Na de dood van Khadija, rond 619, trouwde Mohammed met onder anderen Aisha, de dochter van zijn naaste metgezel Abu Bakr. De gezaghebbendste soennitische hadithverzamelingen, die van al-Bukhari en Muslim, bevatten berichten die op Aisha zelf worden teruggevoerd: zij zou zes jaar zijn geweest (in sommige versies zeven) toen het huwelijk in Mekka werd gesloten, en negen toen zij kort na de hidjra in Medina bij hem introk en het huwelijk werd voltrokken. Vroege geschiedschrijvers als Ibn Sa'd en al-Tabari geven dezelfde leeftijden, en de klassieke islamitische rechtsgeleerdheid heeft ze algemeen aanvaard. Het huwelijk bezegelde tegelijk het bondgenootschap met Abu Bakr, de latere eerste kalief.

Die berichten zijn ongeveer twee eeuwen na de gebeurtenissen op schrift gesteld, in een samenleving zonder geboorteregisters. Sommige moderne moslimauteurs betogen op grond van andere gegevens, zoals de leeftijd van haar zuster Asma, dat Aisha ouder moet zijn geweest; de meeste hadithgeleerden en historici vinden die berekeningen niet overtuigend. Een deel van het recente academische onderzoek betwijfelt daarentegen of het bericht zelf tot de zevende eeuw teruggaat en plaatst de verspreiding ervan in het Irak van de achtste eeuw. Huwelijken van meisjes rond of vóór de puberteit kwamen in de laatantieke wereld veel voor: het Romeins-Byzantijnse recht stelde de grens voor meisjes op twaalf jaar, en uit de bronnen blijkt niet dat tijdgenoten, ook Mohammeds tegenstanders niet, er aanstoot aan namen. Kritiek erop dateert vooral uit de moderne tijd. Naar huidige maatstaven en wetgeving is een huwelijk op die leeftijd een kindhuwelijk; de historische context verklaart de praktijk maar is geen oordeel erover, en de overlevering speelt een rol in hedendaagse debatten over de huwelijksleeftijd.

Tijdens zijn leven ontstond een gemeenschap die gedeelde religieuze praktijken verbond met nieuwe vormen van loyaliteit en onderlinge verplichting. Aandacht voor aalmoezen, familierelaties en sociale verantwoordelijkheid kreeg een plaats in de verkondiging en gemeenschapsregels. De toepassing vond plaats binnen de bestaande samenleving en veranderde niet alle verhoudingen onmiddellijk. Slavernij bleef bestaan, terwijl voorschriften over behandeling en vrijlating onderdeel werden van de vroeg-islamitische normatieve traditie.

Zijn leiderschap herschikte bondgenootschappen en machtsverhoudingen in een groot deel van Arabië. Mekka en Medina werden blijvende centra van islamitische praktijk en herinnering. De verdere uitbreiding buiten Arabië vond vooral na zijn dood onder opvolgende leiders plaats en moet daarvan worden onderscheiden. Historici onderzoeken de wisselwerking tussen geloof, sociale verbondenheid en politieke organisatie in plaats van de ontwikkeling aan slechts één oorzaak toe te schrijven.

Mohammed overleed in 632 in Medina. Over zijn laatste ziekte en de gebeurtenissen rond zijn sterven bestaan verschillende overleveringen. Na zijn dood ontstonden geschillen over leiderschap en opvolging, die later ook uiteenlopende soennitische en sjiitische herinneringstradities vormden. Die latere verschillen mogen niet zonder meer worden geprojecteerd op iedere vroege deelnemer. Zijn graf in Medina kreeg een belangrijke plaats in de religieuze geschiedenis van de gemeenschap.

De Koran en de aan hem toegeschreven uitspraken en handelingen werden grondslagen voor islamitische theologie, recht en levenspraktijk. De hadithverzamelingen en uitvoerige levensbeschrijvingen kregen later hun overgeleverde vorm. Moslimgeleerden ontwikkelden eigen methoden om berichten te beoordelen; moderne historici onderzoeken daarnaast datering, tekstgeschiedenis en andere vroege getuigenissen. De erkenning van hem als laatste profeet is een geloofsuitspraak, terwijl zijn rol in vroeg-islamitische gemeenschapsvorming historisch wordt onderzocht.

De kern van de islamitische geloofsleer is tawhid, de absolute eenheid van God (Allah). Soera 112 vat die samen: God is één, eeuwig, 'Hij heeft niet verwekt en is niet verwekt, en niemand is aan Hem gelijk'. God heeft in deze leer geen ouders, kinderen, partner of deelgenoten en is niet in een vorm of beeld te vatten: 'niets is aan Hem gelijk' (42:11). Over de vraag hoe Koranpassages over Gods 'hand' of 'aangezicht' dan moeten worden gelezen, verschillen de theologische scholen onderling. Iets of iemand naast God stellen (shirk) geldt als de zwaarste zonde. Daarom beeldt de islamitische traditie God nooit af en wijst de Koran de gedachte dat God een zoon zou hebben uitdrukkelijk af.

Mohammed is in die leer uitsluitend een mens: 'Zeg: ik ben slechts een mens zoals jullie, aan wie geopenbaard wordt dat jullie God één God is' (18:110). De geloofsbelijdenis noemt hem Gods dienaar en gezant, en de Koran benadrukt dat hij sterfelijk is. Volgens de overlevering zei Abu Bakr bij zijn dood: 'Wie Mohammed aanbad: Mohammed is dood. Wie God aanbidt: God leeft en sterft niet.' Moslims aanbidden Mohammed dus niet en verwerpen daarom de oude westerse benaming 'mohammedanen'. Wel wordt hij geëerd als voorbeeld en als laatste profeet, met zegenwensen na zijn naam en in veel landen de viering van zijn geboortedag; hoe ver die verering mag gaan, is onder moslims zelf een punt van discussie, evenals de vraag of hij mag worden afgebeeld.