Otto von Bismarck

Otto Eduard Leopold von Bismarck werd op 1 april 1815 geboren op Schönhausen in de Altmark, in het jaar van Waterloo en het Congres van Wenen. Zijn vader Ferdinand stamde uit een oud geslacht van landjonkers, zijn moeder Wilhelmine Mencken uit een burgerlijke familie van geleerden en hoge ambtenaren; zij stuurde hem op zijn zesde naar een strenge kostschool in Berlijn, wat hij haar nooit vergaf.

Als student in Göttingen stond hij bekend om duels en schulden. Het werk als jurist bij de overheid in Aken en Potsdam verveelde hem; na zijn dienstplicht trok hij zich terug op het landgoed Kniephof in Pommeren. Onder invloed van een kring van piëtistische edelen werd hij gelovig luthers, en in 1847 trouwde hij met Johanna von Puttkamer. Datzelfde jaar begon zijn politieke loopbaan in de Verenigde Landdag.

Bismarck werd in 1862 benoemd om een conflict tussen koning Wilhelm I en het liberale parlement over de legerhervorming te beslechten. Hij regeerde vier jaar zonder goedgekeurde begroting en gebruikte het versterkte leger om de 'Duitse kwestie' op te lossen zonder Oostenrijk. Na de overwinning van 1866 sloot hij een milde vrede met Wenen en verzoende hij zich met de liberalen; de oorlog met Frankrijk bracht in 1870 ook de Zuid-Duitse staten in het nieuwe rijk.

Als rijkskanselier noemde hij Duitsland 'verzadigd' en richtte hij zijn buitenlandse politiek op het isoleren van Frankrijk en het voorkomen van een oorlog op twee fronten: de Driekeizersbond, het verbond met Oostenrijk-Hongarije (1879), de Driebond met Italië (1882) en het Herverzekeringsverdrag met Rusland (1887). Binnenslands wisselde hij van bondgenoten naar gelang het uitkwam en combineerde hij repressie met sociale wetgeving om arbeiders aan de staat te binden.

De negentiende eeuw was in Midden-Europa de eeuw van nationalisme en industrialisatie. Na 1815 bestond Duitsland uit tientallen staten in een losse bond onder Oostenrijks voorzitterschap. De revolutie van 1848 wilde eenheid én vrijheid, maar mislukte; daarna dreven spoorwegen, de tolunie en de Pruisische zware industrie de eenwording economisch voort.

Het nieuwe rijk kende algemeen kiesrecht voor mannen, maar de regering hing af van de keizer en niet van de Rijksdag. De snel groeiende steden brachten een georganiseerde arbeidersbeweging voort, die Bismarck als staatsgevaarlijk zag. In dezelfde jaren verdeelden de Europese mogendheden Afrika; op de Conferentie van Berlijn werden daarvoor in 1884–1885 de spelregels vastgelegd, zonder dat één Afrikaan aan tafel zat.

De eenwording maakte van Duitsland in één generatie de sterkste land- en industriemacht van het continent. De annexatie van Elzas-Lotharingen in 1871 vergiftigde de verhouding met Frankrijk voor decennia. Binnenslands liepen zowel de Kulturkampf als de Socialistenwet op een mislukking uit: de katholieke Centrumpartij en de sociaaldemocraten kwamen er sterker uit, en de SPD kreeg in 1890 de meeste stemmen van alle partijen.

De ziektewet van 1883, de ongevallenwet van 1884 en de ouderdoms- en invaliditeitswet van 1889 verplichtten werkgevers en arbeiders tot premiebetaling en gaven voor het eerst een wettelijk recht op uitkering. Andere landen namen het stelsel over. De koloniale politiek, die Bismarck zelf lang had afgewezen, bracht Duitsland bezittingen in Afrika waar het bestuur later tot grootschalig geweld leidde, zoals in Duits-Zuidwest-Afrika.

Wilhelm II, sinds 1888 keizer, wilde zelf regeren en botste met de kanselier over de Socialistenwet en over de omgang met Rusland. Op 18 maart 1890 diende Bismarck onder druk zijn ontslag in. Hij trok zich terug op Friedrichsruh bij Hamburg, bekritiseerde zijn opvolgers in de pers en schreef zijn memoires, 'Gedanken und Erinnerungen'. Hij stierf op 30 juli 1898.

Na zijn dood groeide een Bismarckcultus met honderden torens en standbeelden. Historici oordelen sindsdien verdeeld: bewonderd om zijn diplomatieke zelfbeheersing na 1871, bekritiseerd omdat hij het parlement klein hield, minderheden als 'rijksvijanden' behandelde en een staat naliet die sterk van één persoon afhing. De vraag in hoeverre er een rechte lijn loopt van zijn rijk naar 1914 en 1933 is een van de klassieke debatten van de Duitse geschiedschrijving.