Willem van Oranje

Willem werd op 24 april 1533 geboren op de Dillenburg in het graafschap Nassau, als eerste van de twaalf kinderen van graaf Willem 'de Rijke' en Juliana van Stolberg. Het gezin was luthers en naar adellijke maatstaven niet rijk. Dat veranderde in 1544, toen zijn neef René van Chalon sneuvelde en hem het prinsdom Oranje in Zuid-Frankrijk en grote bezittingen in Brabant, Holland en de Franche-Comté naliet.

Keizer Karel V stemde met de erfenis in op voorwaarde dat de elfjarige prins aan het hof van landvoogdes Maria van Hongarije in Brussel katholiek zou worden opgevoed. Hij leerde Frans, Nederlands, Spaans en de omgangsvormen van de hoge adel, trouwde in 1551 met de rijke erfdochter Anna van Egmond en voerde op zijn tweeëntwintigste het bevel over een leger. Zijn bijnaam 'de Zwijger' sloeg niet op zwijgzaamheid, maar op zijn gewoonte zijn mening voor zich te houden.

Onder Filips II behoorde Oranje tot de hoge edelen die zich verzetten tegen de macht van kardinaal Granvelle, tegen nieuwe bisdommen en tegen de inquisitie. Hij vond dat vorsten niet over het geweten van hun onderdanen mochten heersen. Na de Beeldenstorm van 1566 probeerde hij in Antwerpen te bemiddelen tussen katholieken, lutheranen en calvinisten; toen Alva met een leger kwam om orde op zaken te stellen, week hij uit en koos hij voor gewapend verzet.

Dat verzet financierde hij met zijn eigen vermogen en dat van zijn broers, van wie er drie sneuvelden. Militair boekte hij weinig succes; zijn kracht lag in politiek en propaganda. Hij hield de opstandige steden van Holland en Zeeland bijeen, onderhandelde met Duitse vorsten, Franse hugenoten en Engeland, en probeerde met de Pacificatie van Gent en een 'religievrede' katholieke en protestantse gewesten te verenigen. Zelf ging hij in 1573 over tot het calvinisme.

De Nederlanden waren halverwege de zestiende eeuw het rijkste en meest verstedelijkte deel van het Habsburgse rijk, met Antwerpen als handelscentrum van Europa. De gewesten en steden hechtten aan hun privileges en aan inspraak bij belastingen. Filips II, die vanuit Spanje regeerde, wilde bestuur en Kerk centraliseren en de ketterij uitroeien, juist toen het calvinisme zich snel verspreidde.

Heel Europa werd in die jaren verscheurd door godsdienstoorlogen. In het Duitse Rijk gold sinds 1555 dat de vorst de godsdienst van zijn land bepaalde; in Frankrijk vochten katholieken en hugenoten, met de Bartholomeusnacht van 1572 als dieptepunt. Dat verschillende geloven in één staat naast elkaar zouden kunnen bestaan, was voor de meeste tijdgenoten ondenkbaar. Oranjes pleidooi daarvoor was mede ingegeven door politieke noodzaak.

Alva's Raad van Beroerten liet ruim duizend mensen ter dood brengen, onder wie de graven van Egmont en Horne, en zijn Tiende Penning joeg ook gematigden tegen het bewind in het harnas. De opstand die Oranje leidde, bracht een oorlog op gang die met onderbrekingen tachtig jaar duurde, steden als Naarden, Haarlem en Antwerpen plunderingen en belegeringen bracht en grote aantallen mensen op de vlucht dreef, vooral van zuid naar noord.

In 1579 viel de eenheid uiteen: de Unie van Atrecht verzoende zich met de koning, de Unie van Utrecht zette de strijd voort en werd de grondslag van de Republiek. Met het Plakkaat van Verlatinge verklaarden de Staten-Generaal in 1581 dat een vorst die zijn onderdanen als slaven behandelt, zijn recht op gehoorzaamheid verliest. Die gedachte, die Oranje in zijn 'Apologie' verdedigde, werkte door in latere opvattingen over volkssoevereiniteit.

Filips II loofde in 1580 een beloning van 25.000 gouden kronen uit voor wie de prins zou doden. Een eerste aanslag, in 1582 in Antwerpen, overleefde hij zwaargewond. Op 10 juli 1584 schoot de Bourgondiër Balthasar Gerards hem neer op de trap van het Prinsenhof in Delft; de kogelgaten zijn er nog te zien. Het geldt als een van de eerste moorden op een staatshoofd met een handvuurwapen. Hij werd bijgezet in de Nieuwe Kerk in Delft, waar sindsdien de leden van het huis Oranje-Nassau worden begraven.

Zijn zonen Maurits en Frederik Hendrik zetten de oorlog voort tot kort voor de erkenning van de Republiek in 1648. Het beeld van Oranje wisselde met de tijd: voor calvinisten was hij de door God gezonden bevrijder, voor de negentiende-eeuwse natie de vader des vaderlands, voor katholieke en Spaanse geschiedschrijvers lange tijd een opstandeling uit eigenbelang. Moderne historici benadrukken zijn pragmatisme en het feit dat hij een onafhankelijke Republiek aanvankelijk niet nastreefde.